ಭಾರತದ ಭಕ್ತಿ ಪರಂಪರೆಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದವರು ಕನಕದಾಸರು. ಧಾರ್ಮಿಕತೆ, ಕಾವ್ಯಶಕ್ತಿ, ಸಮಾಜಸೇವೆ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆಯ ಹೋರಾಟ—ಈ ಎಲ್ಲವೂ ಅವರ ಜೀವನದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿದ್ದವು. ಕನಕದಾಸ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಕಾಲದ ಕವಿ ಅಥವಾ ಸಂತನ ಗುರುತಲ್ಲ; ಅದು ಶತಮಾನಗಳ ಮಾನವೀಯತೆಯ ಪ್ರೇರಣೆ.
ಕನಕದಾಸರು ಹಾವೇರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಂಕಾಪುರ ಬಳಿಯ ಬಾಡ ಗ್ರಾಮದ ಕುರುಬ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ಮೂಲ ಹೆಸರು ತಿಮ್ಮಪ್ಪ ನಾಯ್ಕ. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಅವರು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ, ಸತ್ಯಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಸಜ್ಜನರಾಗಿದ್ದರು. ಕವಿ, ಯೋಧ ಹಾಗೂ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ—ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳೂ ಅವರೊಳಗಿದ್ದವು. ಜೀವನದ ಉದ್ದೇಶವೆಂದರೆ ಜನರ ಒಳಿತನ್ನು ಕಾಣುವುದು ಮತ್ತು ದೇವರ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬದುಕುವುದು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿಂತಿದ್ದರು.
ಅವರ ಧರ್ಮಭಾವವು ಕೇವಲ ಪೂಜಾ ಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಸಂದೇಶ ನೀಡುವ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ನೋವು, ಸಮಾನತೆಗೆ ಇರುವ ಹಂಬಲ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಜನರ ಮಧ್ಯೆ ಯಾವ ಭೇದಭಾವವೂ ಇರಬಾರದು, ದೇವರ ಕೃಪೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸಾರಿದರು.
ಅವರ ಗುರು ಶ್ರೀ ವ್ಯಾಸರಾಜರು ಕನಕದಾಸರ ಪ್ರತಿಭೆ ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು. ಆದರೆ ಕನಕದಾಸರು ಕೇವಲ ಮಠದ ನಂಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಹಾದಿಯಲ್ಲೂ ನಡೆದು ಹೋದರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರು ಇಂದಿಗೂ ಜನಮನಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಕನಕದಾಸರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೃತಿ “ನಲವಚಿತ್ತೇ” ಕೇವಲ ಕಾವ್ಯವಲ್ಲ, ಅದು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಪಾಠವಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಅವರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪಾಂಡಿತ್ಯವು ಸಂಸ್ಕೃತ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಬದುಕಿನ ಸರಳ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ತೋರಿಸಿತು.
“ರಾಸಲೀಲೆ”, “ಮೋಹನ ತಾರಂಗ”, “ನಲಚರಿತ್ರೆ”, “ಹರಿಭಕ್ತಿ ಸಾರ”, “ಕೀರ್ತನಾಮಾಲೆ” ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಕೃತಿಗಳು ಅವರ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗಿವೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಅವರ ಕೀರ್ತನೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಸಂಗೀತಗಾರರ, ಹರಿಕಥೆಕಾರರ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತರ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ.
ಕನಕದಾಸರ ಜೀವನದ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ಘಟನೆಯೆಂದರೆ ಉಡುಪಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣದರ್ಶನ. ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಭಜನೆಯಿಂದಾಗಿ ಮಠದೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶ ನೀಡದಿದ್ದರೂ, ಕನಕದಾಸರ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಭಕ್ತಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದೇವರು ಹಿಂದಿನ ಗೋಡೆಯಲ್ಲೇ ತೆರೆಯಾದ ಕಿಂಡಿಯ ಮೂಲಕ ದರ್ಶನ ನೀಡಿದರೆಂದು ಜನವಿಶ್ವಾಸ. ಈ ಘಟನೆಯು “ಕನಕಕಿಂಡಿ” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ಘಟನೆ ದೇವರ ಮುಂದೆ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಸಾರಿತು.
ಅವರು ಕೇವಲ ಭಕ್ತ ಕವಿಯಲ್ಲ; ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಕರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಜಾತಿ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಅಸಮಾನತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಧ್ವನಿಯೆತ್ತಿ, ಮಾನವೀಯತೆ ಮತ್ತು ಸಹಬಾಳ್ವೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದರು. ಅವರ ಭಾಷೆ ಸರಳವಾಗಿದ್ದು, ಜನರ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಷಣ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟೇ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದರೂ ಅವರ ಪದ್ಯಗಳ ಜೀವಂತತೆ ಇಂದಿಗೂ ಹಸಿರಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ.
ಕನಕದಾಸರು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ತನ್ನ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಸತ್ಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬೇಕು ಎಂದು ಸಾರಿದರು. ಅವರ ಕಲ್ಪನೆಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರೂ ಮನುಷ್ಯರೂ ಬೇರೆಬೇರೆ ಅಲ್ಲ; ದೇವರ ಭಕ್ತಿ ಎಂದರೆ ಮನುಷ್ಯಸೇವೆ ಎಂದರು.
ಇಂದು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕನಕದಾಸರ ಜಯಂತಿಯನ್ನು ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವದ ನಂತರ ಬೃಹತ್ ಉತ್ಸವದಂತೆ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ, ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೀರ್ತನೆಗಳು ಮೊಳಗುತ್ತವೆ. ಸರ್ಕಾರವೂ ಅವರ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನ ನೀಡುತ್ತಾ, ಅವರ ತತ್ವಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡುತ್ತಿದೆ.
ಕನಕದಾಸರ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನಷ್ಟೇ ಉಂಟುಮಾಡುವುದಲ್ಲ; ಅದು ಮಾನವೀಯತೆ, ಸತ್ಯ ಹಾಗೂ ನೈತಿಕ ಜೀವನದ ಪಾಠವಾಗಿದೆ. ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಸಹಬಾಳ್ವೆಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕವಾಗಿವೆ. ಅವರು ಬೋಧಿಸಿದ ನೈತಿಕತೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಮಾರ್ಗವು ಮಾನವ ಸಮಾಜದ ಬೆಳಕಿನ ಕಣಗಳಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿವೆ.
ಈ ಕಾರಣಕ್ಕೇ ಕನಕದಾಸರು ಕಾಲಾತೀತ ಕವಿ. ಅವರ ಜೀವನವು ನಮಗೆ ಸಾರುವ ಸಂದೇಶವೆಂದರೆ – ಧರ್ಮದಲ್ಲಾದರೂ, ಜಾತಿಯಲ್ಲಾದರೂ ಅಥವಾ ಜೀವನದ ಕಸರತ್ತಲ್ಲಾದರೂ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ನಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು. ಆ ಭಕ್ತಿಯ ಬೆಳಕಿನಿಂದಲೇ ನಾವು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ನಮ್ಮ ಸಮಾಜದ ಮೂಲ ಶಕ್ತಿ “ಸಮಾನತೆ” ಎಂದು ಅವರು ಬೋಧಿಸಿದ ಪಾಠ ಇಂದಿಗೂ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿದೆ. ಕನಕದಾಸರ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನ ಎರಡೂ ದೇವರೊಂದಿಗೆ ಮಾನವನ ನಂಟಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಶಾಶ್ವತ ದೀಪಗಳಾಗಿವೆ.
ಡಾ. ದಿವ್ಯಾ ಕೆ ವಾಡಿ ಮತ್ತು ಡಾ. ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಬಿ ಸಹಾಯಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು ಇತಿಹಾಸ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗ. ಹೈದರಾಬಾದ್ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಶ್ರೀಮತಿ. ಚಿನ್ನಮ್ಮ ಬಸಪ್ಪ ಪಾಟೀಲ್ ಕಲಾ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಪದವಿ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ ಚಿಂಚೋಳಿ, ಕಲಬುರಗಿ.
